آریا بانو - مهر / مدیر پرستاری بیمارستان امیراعلم تهران، به تشریح مهم ترین مسائل و مشکلات و چالش های حرفه پرستاری در کشور پرداخت.
محمد یزدانی، گفت: پرستاری امروز یکی از مهمترین ارکان پایداری نظام سلامت است؛ حرفهای که مسئولیت مراقبت مستمر، شبانهروزی و مستقیم از بیماران را بر عهده دارد. با این حال، باید پذیرفت که میان سطح مسئولیت حرفهای پرستاران و شرایطی که در آن فعالیت میکنند، در برخی حوزهها فاصله قابل توجهی وجود دارد.
وی افزود: کمبود نیروی انسانی، افزایش حجم کار، فشار ناشی از شیفتهای متوالی، فرسودگی شغلی، عدم تناسب درآمد با مسئولیت حرفهای، تأخیر در پرداخت مطالبات و محدودیت فرصتهای ارتقای علمی و حرفهای از مهمترین چالشهای این حوزه هستند. در این میان، نباید فراموش کنیم که پرستار صرفاً ارائه دهنده یک خدمت درمانی نیست؛ بلکه مسئول بخش مهمی از ایمنی بیمار، پیشگیری از عوارض، تداوم مراقبت و ارتقای کیفیت خدمات درمانی است.
یزدانی گفت: راهکار ما، حرکت از مدیریت مبتنی بر تأمین صرف شیفت به سمت مدیریت مبتنی بر استاندارد نیروی انسانی، حجم مراقبت، شدت بیماری بیماران و شاخصهای ایمنی است. البته میدانیم که محدودیتهای اعتباری، دشواری جذب و نگهداشت نیرو و شرایط اقتصادی مراکز درمانی، اجرای فوری تمام استانداردها را با دشواری مواجه میکند؛ اما این محدودیتها نباید موجب نادیده گرفتن ضرورت اصلاحات تدریجی و برنامه ریزی شده شود.
مهمترین مطالبات پرستاران
وی در خصوص مهمترین مطالبات پرستاران، اظهار داشت: به اعتقاد من، یکی از مسائل اساسی پرستاری، ضرورت ایجاد تناسب منطقی میان میزان خدمت واقعی، مسئولیت حرفهای و دریافتی پرستاران است. قانون تعرفهگذاری خدمات پرستاری مصوب سال ۱۳۸۶، یک ظرفیت قانونی مهم برای به رسمیتشناختن ارزش اقتصادی خدمات و مراقبتهای پرستاری ایجاد کرده است. همچنین آییننامه اجرایی این قانون مصوب سال ۱۴۰۰، مبنای محاسبه تعرفهها را خدمات و مراقبتهای ارائه شده و استاندارد بستههای خدمات پرستاری قرار داده است. با این وجود، اجرای قانون به تنهایی به معنای تحقق کامل عدالت در پرداخت نیست.
یزدانی در همین زمینه افزود: در عمل، باید به تفاوت ماهیت بخشها، شدت مراقبت، تعداد بیماران، پیچیدگی خدمات، مسئولیتهای تخصصی، ساعات حضور و میزان مشارکت واقعی پرستاران توجه شود. و موضوع اضافهکار نیز باید با رویکردی منصفانه بررسی شود. اضافهکار نباید به یک ابزار دائمی برای جبران کمبود نیروی انسانی تبدیل شود. پرداخت به موقع و متناسب با میزان کار انجامشده، از الزامات حفظ انگیزه و اعتماد کارکنان است. البته باید محدودیت منابع مالی، تأخیر در تخصیص اعتبارات و وابستگی بخشی از پرداختها به منابع بیمهای و درآمدهای بیمارستان را نیز در نظر گرفت. با این حال، شفافیت، عدالت در توزیع و پیگیری منظم مطالبات، حتی در شرایط محدودیت منابع، یک ضرورت مدیریتی است.
تاثیر کمبود پرستار بر کیفیت خدمات درمانی
وی در خصوص تاثیر کمبود نیروی پرستاری و افزایش فشار کاری بر کیفیت خدمات درمانی، گفت: کمبود نیروی پرستاری فقط یک مسئله منابع انسانی نیست؛ بلکه مستقیماً با ایمنی بیمار، کیفیت مراقبت و سلامت جسمی و روانی کارکنان ارتباط دارد. وقتی تعداد بیماران، شدت مراقبت و مسئولیتهای پرستاری با ظرفیت واقعی نیروی انسانی تناسب نداشته باشد، احتمال بروز خطا، تأخیر در مراقبت، کاهش فرصت آموزش بیمار و افزایش فرسودگی شغلی بیشتر میشود.
یزدانی تاکید کرد: از نظر مدیریتی، چند اقدام را ضروری میدانم که می بایست مورد توجه قرار گیرد.
وی توضیح داد: بازنگری مستمر در ترکیب نیروی انسانی بخشها بر اساس حجم کار و شاخصهای مراقبتی، استفاده از نظام ارزیابی بار کاری برای شناسایی بخشهای دارای فشار مضاعف، مدیریت علمی برنامههای ماهانه و جلوگیری از توزیع نامتوازن شیفتهای شب و روزهای تعطیل، شناسایی نیروهای در معرض فرسودگی شغلی و طراحی برنامههای حمایتی، کاهش فعالیتهای اداری و غیرضروری تحمیلشده به پرستاران و تمرکز آنان بر مراقبت مستقیم از بیمار و استفاده از آموزشهای ضمن خدمت و توانمندسازی مستمر کارکنان؛ اقداماتی است که می بایست مورد توجه قرار گیرد.
یزدانی گفت: اعتقاد دارم هیچ برنامه ارتقای کیفیتی بدون توجه به ظرفیت واقعی نیروی انسانی موفق نخواهد بود. البته در شرایط فعلی، امکان تأمین فوری تمام نیروهای موردنیاز وجود ندارد؛ بنابراین باید در کنار پیگیری جذب نیرو، از ظرفیتهای موجود به شکل علمیتر و عادلانهتر استفاده کنیم.
اهمیت شان حرفه پرستاری
وی در خصوص اهمیت حفظ شأن حرفه پرستاری، اظهار داشت: انگیزه شغلی پرستاران فقط با افزایش پرداختها ایجاد نمیشود؛ اگرچه مسائل اقتصادی و معیشتی یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر رضایتمندی هستند. پرستار باید احساس کند که دانش، تجربه، مسئولیت و تلاش حرفهای او در سازمان دیده میشود و در تصمیمگیریهای مرتبط با محیط کار خود نقش دارد.
یزدانی ادامه داد: به اعتقاد من، چهار اصل در این زمینه اهمیت اساسی دارد.
عدالت سازمانی؛ توزیع منصفانه فرصتها، شیفتها، مسئولیتها، اضافهکار و پرداختها.
احترام حرفهای؛ حفظ شأن پرستار در تعامل با سایر گروههای درمانی، مدیران، بیماران و همراهان و فراهم کردن محیطی عاری از خشونت و رفتارهای تحقیرآمیز.
مشارکت در تصمیمگیری؛ استفاده از نظرات پرستاران و سرپرستاران در تدوین دستورالعملها، اصلاح فرآیندها و تصمیمات مدیریتی.
توسعه حرفهای؛ فراهم کردن فرصت آموزش، ارتقای مهارت، پژوهش و مشارکت در برنامههای بهبود کیفیت.
وی افزود: در سطح بیمارستان، برنامههایی مانند ارزیابی منظم رضایتمندی کارکنان، دریافت بازخورد محرمانه، برگزاری نشستهای مستقیم با پرسنل، بررسی شکایات و پیشنهادها و ارزیابی عملکرد مدیران میتواند به بهبود فضای سازمانی کمک کند.
یزدانی گفت: معتقدم رضایتمندی پرستار یک موضوع تشریفاتی یا صرفاً منابع انسانی نیست؛ بلکه یکی از پیشنیازهای رضایتمندی بیمار و ارتقای کیفیت خدمات درمانی است.
ارزیابی حمایت ها از نیروهای پرستاری
وی در پاسخ به این پرسش که حمایت از حوزه پرستاری را چگونه ارزیابی میکنید، اظهار داشت: دانشگاه علوم پزشکی تهران به عنوان یکی از بزرگترین و اثرگذارترین مجموعههای دانشگاهی و درمانی کشور، مسئولیت مهمی در سیاستگذاری، هدایت و حمایت از مراکز درمانی و نیروی انسانی حوزه سلامت دارد. به نظر من، یکی از نقاط مثبت و قابل توجه در رویکرد اخیر دانشگاه، توجه بیشتر به مسائل و دغدغههای حوزه پرستاری و فراهم کردن فضای تعامل و گفتگو برای بررسی چالشهای این حوزه است. این رویکرد نشاندهنده توجه دانشگاه به این واقعیت است که کیفیت خدمات درمانی بدون حمایت از نیروی انسانی و بهویژه پرستاران امکانپذیر نیست.
یزدانی ادامه داد: همچنین باید از ظرفیت علمی، مدیریتی و کارشناسی دانشگاه علوم پزشکی تهران برای تدوین راهکارهای اجرایی و ایجاد هماهنگی میان بیمارستانها استفاده کرد. ما بهخوبی از محدودیتهای مالی، اداری و ساختاری نظام سلامت آگاه هستیم و انتظار نداریم تمامی مشکلات در کوتاهمدت برطرف شود؛ اما باور داریم با گفتگوی مستمر، تصمیمگیری مبتنی بر شواهد و حمایت مدیریتی میتوان بهتدریج شرایط را بهبود بخشید.
وی افزود: معتقدم دانشگاه علوم پزشکی تهران ظرفیت علمی و مدیریتی ارزشمندی برای پیشگامی در اصلاح نظام مدیریت پرستاری کشور دارد و استمرار رویکرد تعاملی و حمایتگرانه این دانشگاه میتواند به الگویی مؤثر برای سایر دانشگاههای علوم پزشکی تبدیل شود.
توجه به دغدغههای معیشتی پرستاران
یزدانی با اشاره به شرایط اقتصادی کشور و دغدغههای معیشتی کارکنان، عملکرد دانشگاه علوم پزشکی تهران را مورد توجه قرار داد و گفت: به اعتقاد من، در ارزیابی عملکرد دانشگاه علوم پزشکی تهران باید شرایط اقتصادی کشور، محدودیت منابع مالی نظام سلامت و در عین حال تلاش مجموعه مدیریتی دانشگاه برای حمایت از کارکنان را در کنار یکدیگر در نظر گرفت. یکی از نکات مثبت در این زمینه، نظم در پرداختهای مالی دانشگاه و توجه به پرداخت مطالبات کارکنان است. همچنین در حوزه رفاهیات، دانشگاه تلاش کرده است با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود و در چارچوب دستورالعملها و ضوابط ابلاغی، به نیازها و مسائل رفاهی کارکنان توجه داشته باشد.
وی افزود: نکته قابل توجه دیگر، درک دغدغههای معیشتی و مالی کارکنان از سوی مسئولان ارشد دانشگاه، از جمله ریاست دانشگاه و معاونان حوزههای مختلف است. آنچه در تعاملات مدیریتی مشاهده میشود، توجه به این واقعیت است که نیروی انسانی مهمترین سرمایه نظام سلامت است و حفظ انگیزه و رضایتمندی کارکنان، مستقیماً بر کیفیت خدمات درمانی تأثیر میگذارد.
یزدانی گفت: به نظر من، ارزشمندترین بخش این رویکرد آن است که مسئولان دانشگاه با شناخت محدودیتهای اقتصادی و اعتباری موجود، تلاش میکنند از تمامی ظرفیتهای قانونی، مالی و مدیریتی برای بهبود شرایط کارکنان استفاده کنند. البته طبیعتاً هنوز مطالبات و انتظاراتی در حوزه معیشت، تعرفههای پرستاری، اضافهکار و توسعه خدمات رفاهی وجود دارد؛ اما باید منصفانه پذیرفت که مدیریت این مسائل در شرایط فعلی نیازمند تلاش، پیگیری و هماهنگی میان بخشهای مختلف دانشگاه است.
وی افزود: در مجموع، عملکرد دانشگاه علوم پزشکی تهران را در زمینه نظم پرداختها، توجه به رفاهیات و رویکرد حمایتی مسئولان نسبت به مسائل مالی کارکنان، مثبت و قابل تقدیر ارزیابی میکنم. امیدوارم این مسیر با قوت بیشتری ادامه پیدا کند و با استفاده از ظرفیتهای موجود، شاهد ارتقای بیشتر سطح رفاه، رضایتمندی و امنیت اقتصادی همکاران باشیم.
مدیر پرستاری بیمارستان امیراعلم تهران گفت: معتقدم توجه به معیشت پرستاران صرفاً یک اقدام رفاهی نیست؛ بلکه نوعی سرمایهگذاری برای حفظ نیروی انسانی متخصص، ارتقای کیفیت مراقبت و پایداری نظام سلامت است.
وی در پایان افزود: پرستاری صرفاً یک شغل نیست؛ یک مسئولیت حرفهای، انسانی و اجتماعی است. حفظ کیفیت خدمات درمانی نیازمند پرستارانی توانمند، با انگیزه، برخوردار از امنیت شغلی و دارای شأن حرفهای است. ما به عنوان مدیران پرستاری باید هم در برابر کیفیت خدمات و ایمنی بیماران پاسخگو باشیم و هم صدای کارشناسی و مسئولانه مطالبات پرستاران را به سطوح بالاتر مدیریتی منتقل کنیم.
یزدانی تاکید کرد: هدف نهایی، اصلاح فرآیندها، استفاده بهتر از منابع موجود، تحقق عدالت سازمانی و ساختن محیطی است که در آن هم بیمار خدمات با کیفیت دریافت کند و هم پرستار بتواند با انگیزه، امنیت و رضایت حرفهای به فعالیت خود ادامه دهد.