آریا بانو - خراسان / نگاهی روان‌شناختی به جایگاه عشق پیش از ازدواج و نقش شناخت، تناسب و علاقه متقابل در شکل‌گیری یک زندگی پایدار
یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها و دغدغه‌های جوانان در آستانه تصمیم‌گیری برای زندگی مشترک، جایگاه احساسات و پیوند عاطفی پیش از ازدواج است: «آیا تشکیل خانواده بدون تجربه عشقی عمیق و شورانگیز، تصمیمی نادرست به شمار می‌رود؟» یا در مقابل، «آیا می‌توان بدون اشتیاق اولیه و تنها بر پایه معیارهای منطقی پیمان زناشویی بست؟» تأثیرپذیری از روایت‌های نمایشی و باورهای عامیانه، این تصور را پدید آورده است که عشق آتشین، پیش‌شرط نخستین و تضمین‌کننده سعادت هر پیوندی است. بررسی‌های علمی در حوزه روان‌شناسی خانواده و سلامت روان نشان می‌دهند که واقعیت پیوند مشترک، بسیار فراتر از هیجانات زودگذر اولیه است.
عشق آتشین تضمین‌کننده ازدواج موفق نیست
نخستین گام در شفاف‌سازی این موضوع، تفکیک میان «شیدایی و دلباختگی هیجانی» با «عشق عمیق و متعهدانه» است. دلباختگی ناگهانی، پدیده‌ای روان‌شناختی و تا حدودی فیزیولوژیک است که با ترشح بالای پیام‌رسان‌های عصبی، افزایش تمرکز وسواس‌گونه بر ویژگی‌های مثبت طرف مقابل و نادیده‌انگاری آشکار کاستی‌ها همراه می‌شود. در این مرحله، فرد ممکن است تصوری آرمانی و فراتر از واقعیت از همراه احتمالی خود بسازد. این شور مفرط اگرچه خوشایند و محرک است، اما ماهیتی موقت دارد و ماندگاری آن در درازمدت ناممکن است. با شروع زندگی زیر یک سقف و رویارویی با مسئولیت‌های واقعی، فشارهای اقتصادی، سازگاری اخلاقی و چالش‌های روزمره، پرده هیجان فرو می‌افتد و واقعیت چهره می‌نماید. چنانچه پایه‌های رابطه صرفاً بر این کشش عاطفی اولیه بنا شده باشد و تناسب‌های فردی و اجتماعی لازم وجود نداشته باشد، بنیان پیوند به‌سرعت دچار سستی و تعارض خواهد شد.
نه عشق آتشین، نه بی‌علاقگی
برای ورود به پیمان زناشویی، شیفتگی تام لازم نیست، اما وجود دو مؤلفه عاطفی حیاتی است: «پذیرش همه‌جانبه» و «کشش اولیه دوسویه». باید میان نبود علاقه شدید با بی‌میلی و کراهت تمایز گذاشت:
۱ پذیرش و حس خوشایند اولیه| فرد ویژگی‌های ظاهری، شأن رفتاری و کلامی طرف مقابل را پسندیده، از مصاحبت و گفت وگو با او احساس آرامش و احترام دریافت می‌کند و حضورش حس مثبتی برمی‌انگیزد.
۲وقتی هیچ کششی وجود ندارد| اگر یکی از طرفین پس از جلسات متعدد گفت‌وگو نتواند با چهره، لحن یا ویژگی‌های اساسی طرف مقابل ارتباط برقرار و حتی نوعی دفع درونی تجربه کند، ورود به پیوند با این فرض واهی که «علاقه خودبه‌خود پس از ازدواج ایجاد می‌شود»، خطایی راهبردی است. ازدواج در غیاب حداقل کشش مثبت اولیه، سرمایه‌گذاری پرخطری است که غالباً به سردی روابط و احساس پشیمانی منجر می‌شود.
عشق، دستاوردی اکتسابی است
عشق پایدار و سازنده در زندگی مشترک، پدیده‌ای ناگهانی و حاضر و آماده نیست، بلکه ساختاری تدریجی و حاصل همکاری مشترک است. این دلبستگی ایمن در بستر شناخت دقیق، گفت‌وگوهای شفاف، پذیرش تفاوت‌ها، مهارت حل تعارض و التزام به اخلاق زناشویی شکل می‌گیرد و در طول زمان تعمیق می‌یابد.
این گونه از وابستگی سالم، در برابر حوادث و فراز و نشیب‌های زندگی به‌مراتب منعطف‌تر و مقاوم‌تر از شیدایی‌های هیجانی ناگهانی عمل می‌کند.
پیش از ازدواج این چهار معیار را بررسی کنید
تناسب ارزش‌ها و جهان‌بینی| آیا نگاه هر دو طرف به اصول بنیادین زندگی، معنویت، استقلال، کار و خانواده در یک راستاست؟
بلوغ هیجانی و مهارت ارتباطی| آیا طرف مقابل توانایی کنترل خشم، پذیرش خطا، مسئولیت‌پذیری و همدلی را در شرایط پرتنش داراست؟
امنیت روانی و عزت نفس| آیا در کنار او می‌توان بدون نقاب، صادقانه سخن گفت و از قضاوت‌های ناعادلانه در امان بود؟
انگیزه و اشتیاق متقابل| آیا میل به تلاش، گذشت منصفانه و رشد دوسویه در هر دو شخص به یک میزان جریان دارد؟
شور و اشتیاق شدید عاشقانه، شرط لازم و حتمی برای آغاز یک ازدواج موفق نیست؛ آنچه الزام و اهمیت قطعی دارد، «تناسب، آگاهی، پذیرش متقابل و کشش مثبت اولیه» است.
نویسنده: دکتر الناز علوی | روان شناس بالینی و مدرس دانشگاه