آریا بانو - به گفته یک روانشناس، اضطراب، افسردگی، تجربه‌های تلخ گذشته، تنهایی و فشار دوستان می‌تواند احتمال گرایش افراد به مصرف مواد مخدر را افزایش دهد؛ با این حال، حمایت خانواده، روابط سالم و یادگیری راه‌های کنترل استرس می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از اعتیاد داشته باشد.
مهدی محمدی گفت: بعضی افراد از نظر روانی در برابر گرایش و مصرف مواد مخدر آسیب‌پذیرترند، چون مغز، شخصیت و شرایط زندگی آدم‌ها مثل هم نیست. این موضوع به معنی ضعیف بودن فرد نیست، هرچند ممکن است در نگاه اول ما چنین تصور کنیم. عوامل مهمی این خطر را افزایش می‌دهند که یکی از آن‌ها اضطراب، افسردگی یا فشار روانی زیاد است. برخی متوجه می‌شوند که مصرف مواد مخدر برای چند ساعت حال بدشان را بهتر می‌کند و همین موضوع باعث تکرار مصرف می‌شود.
وی افزود: عامل دیگر «تروما» یا تجربه‌های دردناک گذشته است. خشونت، آزار، فقدان، طلاق، مشکلات شدید والدین و تحقیر طولانی‌مدت می‌تواند فرد را حساس‌تر کند. همچنین مشکل در کنترل احساسات نیز موثر است. بعضی از ما هنگام خشم، تنهایی یا ناراحتی سریع به هم می‌ریزیم و راه‌های سالم آرام کردن خود را کمتر بلدیم. عامل دیگر «تکانشگری و ریسک‌پذیری» است. واژه تکانشگری را زمانی به کار می‌بریم که فرد قبل از فکرکردن، عمل می‌کند و بیشتر دنبال تجربه‌های هیجان‌انگیز است. تنهایی و احساس تعلق نداشتن هم مهم است، اگر فرد احساس کند کسی او را درک نمی‌کند، ممکن است بیشتر جذب جمع‌های مصرف‌کننده یا راه‌های سریع برای فرار از حال بد شود.
عوامل زیستی، سابقه خانوادگی و سن شروع
این روانشناس ادامه داد: سابقه خانوادگی اعتیاد و وجود یک فرد مصرف‌کننده در اطراف فرد از دیگر عوامل است. حتی برخی ویژگی‌های زیستی و ژنتیکی نیز می‌تواند باعث شود فرد راحت‌تر به مواد وابسته شود. همچنین شروع مصرف در سن پایین یکی از عوامل کلیدی است؛ مغز یک نوجوان هنوز در حال رشد است به‌خصوص بخش‌هایی که با تصمیم‌گیری و کنترل رفتار ارتباط دارند، به همین دلیل شروع زودهنگام موادمخدر خطر بیشتری برای او دارد.
محمدی بیان کرد: اگر کسی فشار روانی زیادی داشته باشد، راه‌های سالم مقابله با آن را بلد نباشد و در عین حال مواد مخدر هم در دسترسش باشد، احتمال وابستگی خیلی زیاد است، اما وجود این عوامل خطر به این معنا نیست که فرد قطعا معتاد خواهد شد. حمایت خانواده، دوستان سالم، درمان مشکلات روانی، ورزش، سبک زندگی سالم، ارتباطات اجتماعی مثبت و یادگیری روش‌های صحیح کنترل استرس، می‌تواند نقش محافظتی بسیار مهمی در پیشگیری ایفا کند.
وی درباره نقش محیط، دوستان و خانواده در تسهیل یا جلوگیری از اعتیاد، اظهار کرد: محیط، دوستان و خانواده می‌توانند هم راه ورود به مصرف را آسان‌تر کنند و هم مثل یک سد محافظ جلوی آن را بگیرند، یعنی یک تیغ دو لبه هستند. دوستان نقش مهمی دارند، به‌خصوص در نوجوانی و جوانی. اگر فرد در جمعی باشد که مصرف مواد در آن عادی است، ممکن است با جملاتی مثل «فقط یک بار امتحان کن» یا «چیزی نمیشه» روبرو شود و با دیدن مصرف دوستانش، ترسش از مواد کمتر شده و مصرف کم‌کم طبیعی به نظر برسد، همچنین دسترسی به مواد نیز از طریق دوستان آسان‌تر می‌شود.
این روانشناس افزود: اما دوستان می‌توانند اثری کاملا برعکس هم داشته باشند. دوستی که مصرف نمی‌کند، فرد را به فعالیت‌هایی مثل ورزش، کار، تفریح سالم یا معاشرت‌های دیگر تشویق می‌کند، هنگام فشار روانی از او حمایت می‌کند و می‌تواند احتمال شروع یا ادامه مصرف را کاهش دهد. خانواده هم نقش بسیار مهمی دارد؛ خانواده‌ای که در آن خشونت، دعوای مداوم، تحقیر، بی‌توجهی یا مصرف مواد وجود داشته باشد، ممکن است فشار روانی بیشتری به فرد وارد کند و برخی افراد در چنین شرایطی برای فرار موقت از ناراحتی به سمت مواد بروند. در مقابل خانواده‌ای که در آن فرد احساس کند شنیده می‌شود، احترام دارد و در زمان مشکل تنها نیست می‌تواند عامل محافظتی مهمی باشد.
به گفته وی، منظور از حمایت خانوادگی این نیست که خانواده دائما فرد را کنترل یا سرزنش کند، گاهی کنترل بسیار شدید و تحقیر نتیجه معکوس می‌دهد. کاری که خیلی از خانواده‌ها ممکن است به اشتباه انجام بدهند. به عنوان مثال اگر خانواده متوجه شود فرزندش با افراد مصرف‌کننده رفت‌وآمد می‌کند، برخوردی مثل اینکه «تو آبروی ما را بردی و دیگر حق نداری از خانه بیرون بری» ممکن است فرد را وادار به پنهان‌کاری بیشتر بکند، اما یک برخورد ملایم‌تر مثل اینکه بگوییم «ما نگران تو هستیم، می‌خواهیم بفهمیم چه اتفاقی افتاده و چطور می‌توانیم کمکت کنیم» احتمال گفت و گوی واقعی و تعامل را بیشتر می‌کند.
پیشگیری از گرایش به مصرف مداوم موادمخدر
محمدی خاطر نشان کرد: در نتیجه می‌توان گفت دوستان می‌توانند مصرف را عادی و در دسترس کنند، اما خانواده و دوستان سالم می‌توانند احساس تعلق و حمایت ایجاد کنند. این احساس که «کسی هست که هنگام تجربه فشار، استرس و ناراحتی بتوانم به او مراجعه کنم» یکی از مهم‌ترین چیزهایی است که می‌تواند مانع حرکت فرد از کنجکاوی و تجربه اولیه به سمت مصرف مداوم شود.