آریا بانو - ایرنا / هوبره، پرنده زیبای دشت‌های کویری که به «طلای زنده بیابان» شهرت دارد، این روزها در زیستگاه‌های مرزی خراسان جنوبی با تهدید جدی زنده‌گیری و قاچاق روبه‌روست؛ سودجویان با ساخت راه‌باریکه‌هایی موسوم به «رَغِز» از شاخه‌های درختان تاغ و نصب تله‌های زنده‌گیری، این پرنده کمیاب را به دام می‌اندازند؛ اقدامی که علاوه بر تهدید بقای هوبره، زخم دیگری بر پیکر پوشش گیاهی و منابع طبیعی منطقه وارد می‌کند.
در پهنه گسترده دشت‌های خشک و نیمه‌خشک شرق کشور، جایی که بوته‌های تاغ و پوشش گیاهی پراکنده تنها پناهگاه حیات وحش در برابر گرما و خشکی است، پرنده‌ای زندگی می‌کند که زیبایی، رفتار خاص و شیوه زندگی‌اش آن را به یکی از گونه‌های ارزشمند زیستگاه‌های بیابانی تبدیل کرده است؛ هوبره، پرنده‌ای مهاجر که هر سال با آغاز فصل پاییز مهمان دشت‌های خراسان جنوبی می‌شود.
اما این مهمان زیبا در برخی مناطق نه با امنیت و آرامش، بلکه با کمین تله‌ها و دام‌هایی روبه‌روست که برای زنده‌گیری و قاچاق آن برپا می‌شوند.
ماجرای شکار هوبره در دشت‌های مرزی تنها به پهن کردن چند تله محدود نمی‌شود، سودجویان برای افزایش شانس زنده‌گیری این پرنده، راه‌باریکه‌هایی به نام «رَغِز» ایجاد می‌کنند؛ مسیرهایی که با بریدن و کنار هم قرار دادن شاخه‌های تاغ شکل می‌گیرد و در طول آن‌ها تله‌های زنده‌گیری جانمایی می‌شود.
در این روش، پوشش طبیعی منطقه به ابزاری برای گرفتار کردن پرنده تبدیل می‌شود؛ به این معنا که تاغ‌هایی که باید پناهگاه حیات وحش باشند، با دست سودجویان به بخشی از سازوکار شکار تبدیل می‌شوند.
این اقدام علاوه بر تهدید مستقیم هوبره، به تخریب پوشش گیاهی بیابان نیز منجر می‌شود و حتی دام‌های دامداران محلی را در معرض گرفتار شدن در تله‌ها قرار می‌دهد.
هوبره؛ طلای زنده‌ای که مشتریان خارجی دارد
هوبره از پرندگان ارزشمند زیستگاه‌های خشک و بیابانی است که به دلیل زیبایی و ویژگی‌های رفتاری خاص، طرفداران زیادی در برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس دارد. همین تقاضا، بازار غیرقانونی خرید و فروش این پرنده را شکل داده و پای دلالان و واسطه‌ها را به مناطق مرزی باز کرده است.
بر اساس گزارش‌های حفاظت محیط زیست، بخشی از زنده‌گیری‌ها با همکاری افراد محلی و در پی وعده پرداخت مبالغی از سوی واسطه‌ها انجام می‌شود؛ با این حال، سود اصلی این تجارت غیرقانونی به جیب دلالان و شبکه‌های قاچاق می‌رود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم هوبره در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده آسیب‌پذیر قرار دارد و کاهش جمعیت آن، حفاظت از زیستگاه‌ها و مقابله با زنده‌گیری غیرمجاز را ضروری کرده است.
دشت پطرگان در شهرستان زیرکوه و دشت گلورده در شهرستان درمیان از زیستگاه‌های مهم این پرنده در خراسان جنوبی به شمار می‌روند؛ مناطقی که هم میزبان هوبره‌های مهاجر و هم محل حضور جمعیتی از پرندگان بومی هستند.
زیرکوه؛ ۴۱۵ تله و دام جمع‌آوری شد
مدیر حفاظت محیط زیست شهرستان زیرکوه در گفت‌وگو با خبرنگار با اشاره به حضور پرندگان مهاجر در زیستگاه‌های این شهرستان گفت: با آغاز فصل پاییز و سرد شدن هوا، پرندگان مهاجر به‌تدریج وارد منطقه می‌شوند و تا اواخر زمستان در زیستگاه‌های شهرستان حضور دارند.
علی جوان افزود: تاکنون سرشماری رسمی پرندگان مهاجر در منطقه انجام نشده است و به همین دلیل نمی‌توان آمار دقیقی از جمعیت هوبره و سایر پرندگان مهاجر ارائه کرد.
وی با اشاره به تهدیدهای ناشی از زنده‌گیری و قاچاق پرندگان اظهار کرد: در این زمینه شبکه‌هایی از افراد محلی و واسطه‌ها فعالیت دارند و پرندگان جمع‌آوری‌شده در برخی موارد برای انتقال به کشورهای حاشیه خلیج فارس خریداری می‌شوند.
مدیر حفاظت محیط زیست زیرکوه با اشاره به کشف و ضبط یک محموله چهارقطعه‌ای از پرندگان قاچاق در هفته گذشته گفت: برخورد با زنده‌گیری و خرید و فروش غیرمجاز پرندگان از اولویت‌های محیط زیست شهرستان است و همکاری مردم و دستگاه‌های مسئول در این زمینه ضرورت دارد.
جوان با بیان اینکه از ابتدای سال جاری تاکنون حدود ۴۱۵ رشته تله و دام از مناطق مختلف شهرستان جمع‌آوری شده است، افزود: با وجود این اقدامات، در برخی مناطق شکارچیان پس از مدت کوتاهی دوباره اقدام به نصب تله می‌کنند و همین موضوع کار حفاظت را دشوار کرده است.
وی ادامه داد: جمع‌آوری تله‌ها به‌تنهایی برای حل این مشکل کافی نیست و باید با شناسایی عوامل اصلی زنده‌گیری و قاچاق، زمینه تکرار این تخلفات از بین برود.
کمبود محیط‌بان؛ مانع حفاظت از زیستگاه‌های زیرکوه
مدیر حفاظت محیط زیست زیرکوه کمبود نیروی انسانی و تجهیزات را از مهم‌ترین مشکلات حفاظت از مناطق طبیعی شهرستان دانست و گفت: در برخی مناطق از جمله منطقه پترگان، محیط‌بان مستقر نداریم و نیروهای موجود به‌صورت مقطعی و سرزده از این مناطق بازدید می‌کنند.
جوان افزود: در حال حاضر برای پوشش این مناطق از ظرفیت نیروهای موجود و پاسگاه‌ها استفاده می‌شود، اما این شیوه نمی‌تواند جایگزین حضور دائمی محیط‌بان باشد.
وی تاکید کرد: اگر دست‌کم ۲ نیروی محیط‌بان به این مناطق اختصاص یابد، امکان کنترل بهتر تخلفات، مقابله با شکار غیرمجاز و حفاظت از زیستگاه‌های حساس فراهم می‌شود.
مدیر حفاظت محیط زیست زیرکوه درباره میزان جرائم مربوط به تخلفات حیات وحش نیز اظهار کرد: جریمه برخی تخلفات مرتبط با گونه‌های ارزشمند و تخریب آشیانه و تخم پرندگان به حدود ۹۱۸ میلیون ریال می‌رسد، اما در برخی موارد این مبالغ بازدارندگی کافی ندارد؛ چرا که قاچاقچیان از محل خرید و فروش غیرقانونی پرندگان سود قابل توجهی به دست می‌آورند.
جوان از مردم خواست در صورت مشاهده هرگونه شکار غیرمجاز، زنده‌گیری یا خرید و فروش پرندگان وحشی، موضوع را به اداره حفاظت محیط زیست و محیط‌بانان اطلاع دهند و افزود: مشارکت مردم، دامداران و نیروهای انتظامی و نظامی نقش مهمی در جلوگیری از قاچاق حیات وحش دارد.
پرداخت ۶ تا ۹ میلیون تومان برای هر هوبره زنده
مدیر حفاظت محیط زیست شهرستان درمیان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به اهمیت دشت گلورده به عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم هوبره در خراسان جنوبی گفت: این پرنده از اوایل مهرماه به دلیل مساعد بودن شرایط آب‌وهوایی در این منطقه مستقر می‌شود.
علی رجبی افزود: متاسفانه برخی افراد محلی و مرزنشینان به دلیل ناآگاهی از اهمیت هوبره در چرخه حیات و تعادل اکوسیستم‌های طبیعی، اقدام به زنده‌گیری این پرنده و فروش آن به واسطه‌ها و دلالان می‌کنند.
وی با اشاره به ارزش اقتصادی هوبره در بازار غیرقانونی اظهار کرد: به اذعان افراد محلی، واسطه‌ها و دلالان برای هر قطعه هوبره زنده حداقل ۶ تا ۹ میلیون تومان پرداخت می‌کنند؛ موضوعی که انگیزه برخی افراد برای زنده‌گیری این پرنده را افزایش داده است.
مدیر حفاظت محیط زیست درمیان ادامه داد: قاچاقچیان عمدتا واسطه‌هایی در شهرستان‌های زیرکوه و قاینات دارند و گاهی هوبره‌هایی که توسط برخی دامداران و افراد محلی در شهرستان درمیان زنده‌گیری می‌شوند، برای فروش به واسطه‌های مستقر در این شهرستان‌ها منتقل می‌شوند.
رجبی با اشاره به اقدامات آموزشی برای مقابله با این پدیده گفت: به منظور جلوگیری از قاچاق و شکار هوبره، کارگاه‌های آموزشی مختلفی برای مرزنشینان، افراد محلی، کارکنان مرزبانی و نیروی انتظامی، کشاورزان، دامداران و دهیاران روستاهای مرزی برگزار شده است.
تله‌هایی که به جان دامداران هم می‌افتند
وی یکی دیگر از پیامدهای تله‌گذاری برای زنده‌گیری هوبره را خسارت به دام‌های منطقه دانست و افزود: این تله‌ها تنها تهدیدی برای پرندگان نیستند و گزارش‌های متعددی از گرفتار شدن دام‌های دامداران در آن‌ها دریافت کرده‌ایم که در برخی موارد دام گرفتار شده، طعمه گرگ‌ها می‌شود.
مدیر حفاظت محیط زیست درمیان با اشاره به تخریب پوشش گیاهی برای ساخت تله‌ها اظهار کرد: شکارچیان برای ایجاد مسیرهای زنده‌گیری از سرشاخه درختان و بوته‌های جنگلی منطقه استفاده می‌کنند که این اقدام خسارت قابل توجهی به پوشش گیاهی و محیط زیست وارد می‌کند.
رجبی گفت: از ابتدای سال جاری تاکنون تعداد زیادی تله زنده‌گیری هوبره در شهرستان درمیان جمع‌آوری شده است.
رَغِز؛ زخمی بر پیکر تاغزارهای کویر
ماجرای هوبره در خراسان جنوبی تنها داستان یک پرنده مهاجر و یک بازار غیرقانونی نیست؛ داستان زیستگاهی است که همزمان از چند جهت تحت فشار قرار دارد، در یک سو، پرنده‌ای ارزشمند برای رسیدن به مقصدی نامعلوم از دشت‌های مرزی زنده‌گیری می‌شود و در سوی دیگر، شاخه‌های تاغ که باید پناهگاه حیات وحش باشند، برای ساخت مسیرهای تله‌گذاری قطع می‌شوند.
از طرفی، دامداران نیز از این چرخه آسیب می‌بینند و گرفتار شدن دام‌ها در تله‌ها، خسارت اقتصادی دیگری به زندگی آنان تحمیل می‌کند.
در چنین شرایطی، مقابله با قاچاق هوبره فقط با جمع‌آوری تله‌ها به نتیجه نمی‌رسد؛ شناسایی و برخورد با دلالان و عوامل اصلی قاچاق، تامین نیروی محیط‌بان، حفاظت مستمر از زیستگاه‌ها و آگاه‌سازی جوامع محلی باید در کنار یکدیگر دنبال شود.
هوبره برای دشت‌های خراسان جنوبی فقط یک پرنده زیبا نیست؛ بخشی از سرمایه طبیعی این سرزمین است و اگر امروز برای حفاظت از آن و تاغزارهای محل زندگی‌اش چاره‌ای اندیشیده نشود، فردا ممکن است صدای بال‌های این پرنده در دشت‌های مرزی کمتر و کمتر شنیده شود.