آریا بانو - تعداد زیاد کمپ های اجباری ترک اعتیاد ماده ۱۶ در خراسان رضوی، منجر به افزایش کیفیت خدمات آن ها نشده است و گویا معتادان، بی خانمانی را به تحمل شرایط این کمپ ها ترجیح می دهند.
از داخل حیاط پای خود را به جایی قلاب می‌کنند و با دست، خودشان را از در نسبتا بلند مرکز بالا می‌کشند، خیلی سریع خود را از آن‌سوی در آویزان می‌کنند، روی زمین می‌پرند و بعد هم در حاشیه جاده پا به فرار می‌گذارند؛ این توصیف چندخطی از محتوای کلیپی است که شهریور امسال در فضای مجازی دست به دست می‌شد؛ مهدی برجی، مدیرکل بهزیستی خراسان‌رضوی، همان زمان درباره این موضوع اعلام کرد: «هفتاد نفر از معتادان در ساعت هواخوری و ضمن درگیری با نگهبان‌ها، متواری شده‌اند.»
او این نکته را هم گفته بود که کمپ‌های ماده۱۶ در اختیار ستاد مبارزه با موادمخدر است و بهزیستی، نقش نظارتی دارد. پس با این حساب، بخشی از پرسش‌های اصلی به همین سازمان برمی‌گردد که نظارت‌ها چگونه انجام می‌شود که شاهد فرار این معتادان از مرکز بوده‌ایم؟
نکته دیگر این است که از سال گذشته، قرار بود مراکز ترک‌اعتیاد ماده ۱۶ تعیین‌تکلیف شوند، اما این موضوع نیمه‌تمام ماند؛ برجی خرداد پارسال از توقف سیاست توسعه کمپ‌های ماده ۱۶ خبر داد؛ زیرا هزینه‌کرد کمپ‌های اجباری، سنگین و از آن‌طرف خروجی آنها نزدیک به صفر بود؛ در همان زمان اعلام شد که کمیته نظارت و ارزیابی، شرایط این مراکز را بررسی خواهد کرد تا مشخص شود که آنها ملاک‌های لازم برای تمدید پروانه را دارند یا خیر و البته ضرب‌الاجل یک‌ماهه‌ای هم برای این کار درنظر گرفته شد. اما سرانجام این وعده‌ها بی‌نتیجه ماند و پیگیری شهرآرا از سازمان بهزیستی، نشان داد که نپرداختن بخشی از مطالبات این مراکز، علت بی‌سرانجام ماندن ماجراست.
خراسان رضوی، دارای نیمی از کمپ‌های اجباری کشور
براساس آخرین آمارها، شمار کمپ‌های ترک اعتیاد ماده ۱۶ در استان ما به هفده فقره می‌رسد و درمقابل، تهران با وسعت و درنتیجه جمعیت بیشتر، فقط پنج کمپ اجباری دارد. علاوه بر این، طبق اعلام بهزیستی خراسان رضوی، نیمی از کمپ‌های ماده ۱۶ کشور در این استان قرار دارد، با این حال ماجرای اخیر فرار تعدادی از معتادان از کمپ، نشان می‌دهد که تعداد زیاد کمپ‌های اجباری، منجر به افزایش کیفیت خدمات آنها نشده است و گویا معتادان، بی خانمانی را به تحمل شرایط این کمپ‌ها ترجیح می‌دهند.
این درحالی است که در سطح کشور نیز بر موضوع ارتقای کیفیت مراکز ماده ۱۶ تأکید شده است؛ مرداد امسال، در جلسه کمیته کشوری هماهنگی مراکز ماده ۱۶ تأکید شد که توسعه این مراکز نباید صرفا به افزایش تعداد تخت‌ها محدود شود و ارتقای کیفیت خدمات و برخورداری مراکز از امکانات مناسب برای غربالگری، سم زدایی و درمان و همچنین رعایت استاندارد‌های لازم باید موردتوجه قرار گیرد.
طبق گفته محمد غفاری زاده، معاون سلامت اجتماعی بهزیستی استان، در تیرماه پارسال، هزینه هر ماه نگهداری مراکز ماده ۱۶، ۱۵ میلیارد تومان بوده است و ۶۰ درصد از یارانه این مراکز را ستاد مبارزه با موادمخدر تأمین می‌کند و پرداخت ۴۰ درصد مابقی نیز برعهده شهرداری هاست.
این هزینه‌ها و ضرورت صرفه جویی از طریق کاهش تعداد مراکز ماده ۱۶، شاید زمانی بیشتر به چشم بیاید که بدانیم، خروجی مؤثر کمپ‌های اجباری براساس گفته‌های مدیرکل بهزیستی استان حدود ۵ تا ۱۰ درصد است، حال به این داده ها، این موضوع را هم اضافه کنید که بهمن پارسال، برجی به نوعی هشدار داده بود که ممکن است «گرانی‌ها منجر به تعطیلی خیلی از مراکز نگهداری بهزیستی شود.» مجموع این اعداد و اظهارنظرها، یک سؤال مشخص را ایجاد می‌کند؛ مراکزی که هزینه گزافی برای نگهداری آنها صرف می‌شود، با چه کیفیت و استانداردی به فعالیت خود ادامه می‌دهند؟
کاهش تعداد کمپ‌های اجباری در استان
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی صحبت هایش را با ارائه آمار شروع می‌کند و از ۲۱ کمپ ماده ۱۶ در سال گذشته خبر می‌دهد که البته آمار تعداد این کمپ‌ها در سال گذشته، ۲۳ فقره اعلام شده است. او می‌گوید: این اختلاف آمار به این دلیل است که مراکز غربال (ورودی مراکز) را هم جزو کمپ ماده ۱۶ حساب کرده‌اند. حاصل نظارت‌هایی که سازمان بهزیستی و شورای هماهنگی مبارزه با موادمخدر داشته‌اند، به این تصمیم منتج شده است که کمپ‌ها تا حد امکان تجمیع شوند تا خدمات را با کیفیت بهتری ارائه دهند.
برجی با اشاره به این نظارت ها، تعداد کمپ‌های فعلی را هفده فقره اعلام می‌کند و ادامه می‌دهد: دو کمپ بانوان نیز به یک کمپ، کاهش پیدا کرده است. اما دلیل اصلی تعیین تکلیف نشدن مراکز ماده ۱۶ در سال گذشته، پرداخت نشدن بخشی از مطالبات مالی شان بود که برجی در این باره، اظهار می‌کند: مطالبات کمپ‌ها مربوط به سال ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ بوده که قرار بوده است شهرداری مشهد ۴۰ درصد هزینه‌ها را پرداخت کند، اما متأسفانه تاکنون پرداخت نشده است.
برای سال ۱۴۰۳ نیز مطالبات تعداد بیشتری از کمپ‌های مشهد، پرداخت و تسویه شده است؛ همچنین برای سال ۱۴۰۴ بدهی به کمپ‌ها نداریم و امسال نیز بخش زیادی از مطالبات آنها پرداخت شده است. «در سال گذشته، ممکن بود یک کمپ با وجود ظرفیت سیصدنفری، تا ۳۵۰ یا حتی چهارصد نفر را نیز پذیرش کند.» این موضوع را برجی بیان می‌کند و می‌گوید: امسال تأکید کرده‌ایم که کمپ‌ها اجازه ندارند بیشتر از ظرفیت تعیین شده، پذیرش کنند.
کمپی که معتادان از آن فرار کردند، در آستانه تعطیلی بود
معتقد است که بیشتر کمپ‌های اجباری مشهد حداقل استانداردها را دارند، حال سؤال اینجاست کمپی که اخیرا معتادان از آن فرار کردند، چه وضعیتی داشته است؟ او پاسخ می‌دهد: این کمپ در مرحله نظارتی ما بود و دو اخطار نیز به آن داده شده بود، بنابراین در آستانه تعطیلی قرار داشت و اگر فرار معتادان اتفاق نمی‌افتاد، یک یا دو هفته بعد از آن، ناچار بودیم به دلیل رعایت نکردن استانداردها، معتادان را به مرکز دیگری منتقل کنیم. اما چرا این تعطیلی، زودتر رقم نخورد تا شاهد فرار معتادان نباشیم؟
او بیان می‌کند: به دلیل اینکه بعد از هر اخطار باید فرصتی برای آنها تعیین کنیم و فقط در صورتی به طور بحرانی برای این کار اقدام می‌کنیم که در آن مرکز، جان معتادان در خطر باشد. برای مراکز ماده ۱۶، اخطار ازسوی شورای هماهنگی مبارزه با موادمخدر و برای مراکز ماده ۱۵ از طریق بهزیستی اعلام می‌شود، بنابراین فقط درخصوص مراکز ماده ۱۵ می‌توانم بگویم که در هر جلسه، دست کم دو یا سه تذکر، اخطار اول یا دوم به آنها می‌دهیم.
پس از انتشار آن ویدیو، برخی شنیده‌ها از ابتلای برخی معتادان به بیماری مسری و همچنین فرار تعداد بیشتری از معتادان نسبت به آمار اعلام شده رسمی حکایت داشت، با این حال برجی در واکنش به این موضوعات می‌گوید: موضوع بیماری را تأیید یا رد نمی‌کنم؛ زیرا در کمیته نظارت، نماینده دانشگاه علوم پزشکی مشهد حضور دارد و آنها بررسی لازم را انجام می‌دهند. درباره تعداد، باید دوباره بررسی کنم، اما آماری که همان روز به ما اعلام شد، هفتاد نفر بود. این مرکز ۲۳۵ نفر ظرفیت داشت که بعد از فرار تعدادی از معتادان، حدود ۱۵۰ نفر دیگر را جابه جا کردیم.
«تصمیم گیری درباره ادامه فعالیت این کمپ در شورای هماهنگی مبارزه با موادمخدر انجام می‌شود، اما فعلا به دلیل اینکه ظرفیت کمپ‌های دیگر خالی است، معتادان را جابه جا کرده‌ایم.» این جملات را برجی می‌گوید و کمپ حسن آباد را به عنوان کمپ ماده ۱۶ که فراتر از استانداردها فعالیت می‌کند، مثال می‌زند و می‌گوید: این کمپ، ظرفیت پذیرش ۱۰۰۰ معتاد را دارد.
هرجا که صحبت از مراکز اجباری ترک اعتیاد می‌شود، همیشه موضوع اثربخشی این مراکز نیز به میان می‌آید؛ برجی در این باره اظهار می‌کند: وجود این مراکز از نظر اخلاقی و انسانی، خوب است؛ چراکه اگر معتادان سامان دهی نشوند، ممکن است مرگ ومیرشان افزایش پیدا کند، اما درباره خروجی کمپ ها، باید سایر دستگاه‌ها نیز پای کار بیایند تا در حوزه پیشگیری و پس از ترخیص، اوضاع بهتری داشته باشیم، بنابراین حتی اگر خروجی مثبت این مراکز ۵ تا ۱۰ درصد هم باشد، ارزشمند است. پیگیری شهرآرا برای دریافت پاسخ از شورای هماهنگی مبارزه با موادمخدر در این زمینه به نتیجه نرسید.
هزینه میلیاردی؛ اثربخشی ناچیز
تجمیع کمپ‌های ماده ۱۶ و کاهش تعداد آنها به ۱۷ مرکز، هنوز نتوانسته پاسخ روشنی به پرسش اصلی درباره کیفیت خدمات و اثربخشی این مراکز بدهد. به گفته مهدی برجی، مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی، خروجی مؤثر این کمپ‌ها تنها پنج تا ۱۰ درصد است؛ آماری که در کنار هزینه ماهانه ۱۵ میلیارد تومانی نگهداری آنها، تردید‌ها درباره تناسب هزینه و نتیجه را جدی‌تر می‌کند.
البته بخشی از ناکارآمدی به مشکلات مالی، از جمله پرداخت‌نشدن مطالبات مراکز و افزایش هزینه‌ها، بازمی‌گردد؛ اما محدودیت بودجه نمی‌تواند پرسش درباره کیفیت نظارت، رعایت استانداردها و اثربخشی فرایند درمان را بی‌پاسخ بگذارد.