آریا بانو - خراسان / رفتار صحیح والدین با نوجوانانی که نسبت به ظاهر خود حساسیت به خرج می دهند
اگردرخانه نوجوانی دارید، احتمالاً بارها دیدهاید که مدت زیادی جلوی آینه میایستد، لباسهایش را چند بار عوض میکند، درباره مدل مو، پوست، وزن یا اندامش حساس میشود وگاهی حتی یک جمله ساده درباره ظاهرش میتواند حالش را برای ساعتها تغییردهد. دردوره نوجوانی ظاهرفقط ظاهر نیست؛ بخشی ازتصویری است که نوجوان ازخودش و جایگاهش درمیان دیگران میسازد. نوجوان دراین دوره با تغییرات سریع جسمانی روبهروست. قد، وزن، فرم بدن، پوست، مو و ویژگیهای جنسی تغییرمیکنند و نوجوان هنوز فرصت کافی برای سازگار شدن روانی با این تغییرات را پیدا نکرده است. به همین دلیل ممکن است نسبت به بدن و ظاهر خود حساسترازگذشته باشد.ازطرف دیگر،دراین سن نگاه همسالان اهمیت بیشتری پیدا میکند و نوجوان بیشترازقبل خودش را با دیگران مقایسه میکند.
نوجوان فقط خودش را درآینه نمیبیند
یکی ازاتفاقهای مهم دوران نوجوانی شکلگیری هویت است. یعنی نوجوان بهتدریج میخواهد بفهمد «من چه کسی هستم؟»، «دیگران من را چطورمیبینند؟» و «آیا درجمع پذیرفته میشوم؟» ظاهر میتواند یکی از ابزارهای پاسخ دادن به این پرسشها باشد. مدل لباس، مو، آرایش یا حتی نوع عکسهایی که نوجوان در فضای مجازی منتشر میکند، گاهی راهی برای ابراز هویت وکسب استقلال است.درکنار این موضوع، شبکههای اجتماعی هم فشار بیشتری ایجاد کردهاند. نوجوان دایم با تصاویری از بدنها، چهرهها و سبکهای زندگی مواجه است که بسیاری از آنها فیلترشده، ویرایششده یا حاصل انتخاب بهترین لحظههای زندگی افراد هستند. مقایسه یک زندگی واقعی با چنین تصاویری میتواند احساس ناکافیبودن را افزایش دهد.
چرا بعضی نوجوانها حساسترند؟
میزان حساسیت میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی باشد؛ازجمله ویژگیهای شخصیتی، اعتماد بهنفس، تجربههای قبلی، رابطه با والدین، بازخورد همسالان وحتی تجربه تمسخر یا طردشدن به دلیل ظاهر. نوجوانی که بارها درباره وزن، پوست، قد یا چهرهاش از اطرافیان بازخورد منفی گرفته، ممکن است به تدریج تصورکند که ارزشمندی او به ظاهرش وابسته است. دراین شرایط حتی جملههایی که والدین از روی شوخی میگویند، ممکن است اثر عمیقی داشته باشد. جملاتی مثل «چقدر چاق شدی»، «این لباس بهت نمیاد»، «چرا صورتت اینقدرجوش داره؟» یا مقایسه با خواهر، برادر و دوستان.
والدین چه کار کنند؟
اولین قدم این است که نگرانی نوجوان را مسخره یا بیاهمیت نکنیم. گفتن جملههایی مانند «اینها هم شد مشکل؟»، «وقتی بزرگ شدی خودت میفهمی» یا «اینقدر به ظاهرت اهمیت نده» معمولا مشکل را حل نمیکند، بلکه ممکن است نوجوان احساس کند کسی او را نمیفهمد. به جای آن میتوان گفت: «میفهمم این روزها ظاهر و نظر بقیه دربارهات برایت مهم شده. دوست داری درباره چیزی که نگرانت کرده با هم صحبت کنیم؟»درقدم بعد، لازم است تمرکزخانواده از«ظاهر» به سمت مجموعهای گستردهتر از ویژگیهای نوجوان حرکت کند. نوجوان باید تجربه کند که فقط به دلیل نمره، زیبایی، وزن یا موفقیتش مورد توجه قرارنمیگیرد؛ بلکه تلاش، مسئولیتپذیری، مهربانی، خلاقیت، علایق و تواناییهای او نیز دیده میشود.
همچنین بهتر است والدین درباره بدن و ظاهر، الگوی سالمی ارائه دهند. اگردرخانه دایم درباره وزن، رژیم، چهره یا مقایسه ظاهر افراد صحبت شود، طبیعی است که نوجوان هم چنین موضوعاتی را مهم تلقی کند.
چه زمانی حساسیت به ظاهر نیازمند توجه جدیتراست؟
حساسیت به ظاهر درحدی که نوجوان گاهی نگران لباس، پوست یا چهره خود باشد، لزوماً نشانه اختلال نیست و تا حدی میتواند بخشی طبیعی از این دوره باشد. اما اگر این نگرانی شدید و مداوم شود و زندگی روزمره نوجوان را تحت تأثیر قرار دهد، بهتر است موضوع جدیتر بررسی شود. برای مثال اگر نوجوان به دلیل ظاهرش از مدرسه، مهمانی یا ارتباط با دوستان اجتناب میکند، ساعتهای طولانی جلوی آینه میماند، دایم ظاهر خود را بررسی یا پنهان میکند، رژیمهای افراطی میگیرد، درباره وزن و بدن خود اشتغال ذهنی شدید دارد یا به دلیل ظاهرش احساس بیارزشی میکند، مشورت با روانشناس کودک و نوجوان میتواند ضروری باشد.در نهایت، هدف این نیست که به نوجوان بگوییم «ظاهر مهم نیست». برای یک نوجوان، ظاهر واقعا مهم است. هدف این است که کمک کنیم ظاهر فقط یکی از بخشهای هویت او باشد، نه معیار ارزشمندی او.نوجوانی دورهای است که فرد میخواهد خودش را پیدا کند. خانواده اگر به جای قضاوت، مقایسه و کنترل، فضای امنی برای گفت وگو فراهم کند، میتواند به نوجوان کمک کند تا به تدریج یاد بگیرد خودش را نه فقط از دریچه آینه و نگاه دیگران، بلکه با مجموعهای از توانمندیها، ویژگیها و ارزشهایش ببیند.