آریا بانو - آندومتریوز، یکی از شایعترین بیماریهای زنان در سنین باروری است که با رشد بافتی شبیه پوشش داخلی رحم در خارج از این عضو بروز میکند و میتواند با دردهای شدید قاعدگی، ناباروری و کاهش ذخیره تخمدان همراه باشد؛ بیماری که تشخیص دیرهنگام آن سلامت باروری زنان را تهدید میکند.
بیماریهای مزمن زنان از مهمترین چالشهای نظام سلامت در سنین باروری به شمار میروند؛ بیماریهایی که در صورت تشخیص دیرهنگام، علاوه بر تحمیل درد و ناراحتیهای طولانیمدت، میتوانند سلامت باروری و کیفیت زندگی زنان را نیز تحت تأثیر قرار دهند. آندومتریوز یکی از این بیماریهاست که به دلیل تنوع علائم و شباهت برخی نشانههای آن با مشکلات شایع دوران قاعدگی، در بسیاری از موارد سالها بدون تشخیص باقی میماند.
متخصصان معتقدند بخش قابل توجهی از تأخیر در تشخیص آندومتریوز ناشی از عادی تلقی شدن دردهای شدید قاعدگی و بیتوجهی به علائم هشداردهنده این بیماری است؛ در حالی که تشخیص زودهنگام و آغاز بهموقع درمان میتواند از پیشرفت بیماری، کاهش ذخیره تخمدان و بروز مشکلات باروری جلوگیری کند.
برای بررسی ابعاد مختلف این بیماری، عوامل زمینهساز، نشانهها، روشهای تشخیص، تأثیر آندومتریوز بر باروری و راهکارهای درمان و کنترل آن، با دکتر «وجیهه هزاری» متخصص زنان و زایمان، فوق تخصص ناباروری (IVF) و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی بیرجند گفتوگو شده است که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
آندومتریوز چیست و چگونه ایجاد میشود؟
دکتر هزاری: رحم از سه لایه تشکیل شده است؛ لایه داخلی یا آندومتر، لایه عضلانی و لایه خارجی. آندومتر همان بافتی است که در چرخههای قاعدگی رشد و ریزش پیدا میکند و نقش مهمی در باروری و لانهگزینی جنین دارد. در بیماری آندومتریوز، بافتی شبیه آندومتر به جای قرار گرفتن در داخل رحم، در نقاط دیگری از بدن مستقر میشود. این بافت ممکن است در تخمدانها، رباطهای نگهدارنده رحم، لگن، روده، دستگاه ادراری و در موارد نادر حتی در ریه، مغز یا سایر اندامها مشاهده شود.
علت قطعی بیماری هنوز مشخص نیست، اما عوامل ژنتیکی، ایمنی و برخی زمینههای جنینی از مهمترین فرضیههای مطرحشده در بروز آندومتریوز هستند. به نظر میرسد برخی افراد به دلیل زمینه ژنتیکی و ایمنی، بیش از دیگران مستعد ابتلا به این بیماری باشند.
آندومتریوز چه علائمی دارد؟
دکتر هزاری: دو علامت اصلی این بیماری درد و ناباروری است. مهمترین علامت، دردهای شدید قاعدگی است که به مرور زمان شدت پیدا میکند و به مسکنهای معمول پاسخ مناسبی نمیدهد. دردهای مزمن لگنی، درد هنگام دفع ادرار یا مدفوع، دردهای گوارشی و دردهایی که به صورت دورهای و همزمان با چرخه قاعدگی تشدید میشوند نیز از علائم مهم بیماری هستند.
ویژگی مهم این دردها آن است که اغلب ماهیت سیکلیک دارند؛ یعنی در زمانهایی از چرخه قاعدگی شدت بیشتری پیدا میکنند و پس از پایان قاعدگی کاهش مییابند. همین موضوع میتواند سرنخ مهمی برای تشخیص بیماری باشد.
آیا درد شدید قاعدگی طبیعی است؟
دکتر هزاری: خیر. اما با تاسف یکی از باورهای اشتباه رایج این است که درد شدید قاعدگی را طبیعی تلقی میکنند. دردهای خفیف در سالهای ابتدایی شروع قاعدگی تا حدی طبیعی است، اما اگر دردها پیشرونده باشند، فعالیت روزمره فرد را مختل کنند، به درمانهای معمول پاسخ ندهند یا با گذشت زمان شدیدتر شوند، حتماً باید مورد بررسی قرار گیرند.
آندومتریوز یک بیماری مزمن و پیشرونده است و تأخیر در تشخیص میتواند عوارض جدی ایجاد کند. مطالعات نشان داده است که فاصله میان شروع بیماری تا تشخیص آن در دنیا به طور متوسط هفت تا ۹ سال است؛ زمانی که میتواند آسیبهای قابل توجهی به تخمدانها، لولههای رحمی و باروری فرد وارد کند.
چه میزان از زنان درگیر این بیماری هستند؟
دکتر هزاری: آندومتریوز بیماری شایعی است و حدود ۱۰ درصد زنان در سنین باروری را درگیر میکند. البته همه مبتلایان از بیماری خود آگاه نیستند. برخی تنها با درد مراجعه میکنند، برخی به دلیل ناباروری و گروهی نیز ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند و بیماری به صورت اتفاقی تشخیص داده شود.
آندومتریوز چگونه موجب ناباروری میشود؟
دکتر هزاری: این بیماری از طریق مکانیسمهای مختلفی بر باروری اثر میگذارد. التهاب ناشی از کانونهای آندومتریوز میتواند ذخیره تخمدان را کاهش دهد، باعث ایجاد چسبندگی در لگن شود، عملکرد لولههای رحمی را مختل کند و محیط رحم را برای لانهگزینی جنین نامناسب سازد. به همین دلیل شیوع ناباروری در زنان مبتلا به آندومتریوز بیش از جمعیت عادی است.
البته این به معنای ناباروری قطعی همه بیماران نیست. بسیاری از زنان مبتلا به آندومتریوز بارداری موفق دارند، اما این بیماران نیازمند پیگیری دقیقتر از نظر سلامت باروری هستند.
آیا این بیماری میتواند باعث یائسگی زودرس شود؟
دکتر هزاری: در برخی موارد بله. زمانی که آندومتریوز تخمدانها را درگیر میکند، به دلیل ماهیت التهابی بیماری، ذخیره تخمدان سریعتر کاهش مییابد. در نتیجه ممکن است برخی زنان زودتر از سن معمول وارد دوران یائسگی شوند، هرچند این موضوع در همه بیماران رخ نمیدهد.
تشخیص آندومتریوز چگونه انجام میشود؟
هزاری: تشخیص بر اساس مجموعهای از علائم بالینی، معاینات تخصصی و روشهای تصویربرداری انجام میشود. سونوگرافی و امآرآی در بسیاری از موارد کمککننده هستند، اما تشخیص قطعی بیماری از طریق لاپاراسکوپی و نمونهبرداری از ضایعات امکانپذیر است.
البته در همه بیماران نیازی به لاپاراسکوپی وجود ندارد و در بسیاری از موارد بر اساس علائم بالینی و یافتههای تصویربرداری، درمان آغاز میشود.
درمان آندومتریوز چگونه است؟
دکتر هزاری: آندومتریوز بیماری مزمنی است که درمان قطعی شناختهشدهای ندارد و درمانها بیشتر با هدف کنترل علائم، جلوگیری از پیشرفت بیماری و حفظ باروری انجام میشوند.
درمان بر اساس شرایط بیمار متفاوت است. در برخی بیماران از داروهای هورمونی استفاده میشود تا فعالیت کانونهای آندومتریوز کاهش یابد. هدف اصلی درمانهای دارویی، کاهش اثر هورمون استروژن بر این بافتها است؛ زیرا آندومتریوز یک بیماری وابسته به استروژن محسوب میشود.
در مواردی که بیمار با ناباروری مراجعه میکند، سن، ذخیره تخمدان، مدت ناباروری و وضعیت سایر عوامل باروری در انتخاب روش درمانی نقش تعیینکننده دارند. در برخی موارد درمان دارویی کافی است و در برخی دیگر ممکن است روشهای کمکباروری از جمله IVF مورد نیاز باشد.
حفظ باروری در بیماران مبتلا به آندومتریوز چه اهمیتی دارد؟
دکتر هزاری: یکی از موضوعات بسیار مهم در بیماران مبتلا به آندومتریوز، حفظ باروری است. اگر بیمار جوان باشد و فعلاً قصد بارداری نداشته باشد، ممکن است در سالهای آینده با کاهش ذخیره تخمدان مواجه شود. در چنین شرایطی گزینههایی مانند فریز تخمک، فریز جنین یا سایر روشهای حفظ باروری میتوانند کمککننده باشند.
این اقدامات بهویژه برای بیمارانی که در سنین پایین مبتلا به آندومتریوز تشخیص داده میشوند، اهمیت زیادی دارد.
سبک زندگی چه نقشی در کنترل این بیماری دارد؟
دکتر هزاری: سبک زندگی سالم میتواند به کنترل علائم کمک کند. ورزش منظم، خواب کافی، کاهش استرس و تغذیه مناسب در کاهش التهاب بدن مؤثر هستند. مصرف بیش از حد غذاهای فرآوریشده، سرخکردنیها و مواد غذایی التهابزا میتواند علائم را تشدید کند.
هرچند سبک زندگی به تنهایی درمانکننده بیماری نیست، اما در کنار درمانهای پزشکی نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد.
توصیه پایانی شما به زنان چیست؟
دکتر هزاری: مهمترین توصیه این است که دردهای شدید و غیرطبیعی قاعدگی را نادیده نگیرند. آندومتریوز بیماری بدخیمی نیست، اما میتواند کیفیت زندگی، سلامت روان و باروری زنان را تحت تأثیر قرار دهد. هرچه بیماری زودتر تشخیص داده شود، امکان کنترل علائم، پیشگیری از عوارض و حفظ باروری بیشتر خواهد بود. افزایش آگاهی عمومی درباره این بیماری میتواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام و بهبود وضعیت بیماران داشته باشد.