آریا بانو - در هشتمین گزارش «خانواده ایرانی»، به سرگذشت پریرخ دادستان می پردازیم. زنی که ملقب به مادر علم روانشناسی ایران زمین است.
خبرگزاری مهر - مجله مهر: او در اول فروردین ۱۳۱۲ در تهران متولد شد. پدرش جلالالدین دادستان از نوادگان خاندان قاجار و وابسته به نسل مهدیقلی میرزا بود، اما خانواده بیشتر از آنکه به جایگاه اجتماعی خود توجه داشته باشند، به فرهنگ و آموزش اهمیت میدادند. کتاب در خانه آنها نقش ثابتی داشت و گفتوگو درباره درس و دانش بخشی از فضای روزمره بود. در این خانه، دختر بودن علی رغم شرایط اجتماعی آن زمان، مانعی برای پیشرفت نبود و خانواده از تصمیمهای تحصیلی او حمایت میکردند. همین محیط باعث شد علاقه به یادگیری از همان کودکی در او شکل بگیرد و مسیر زندگیاش بهتدریج روشن شود.
پریرخ تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه خورشید و دوره متوسطه را در دبیرستانهای ناموس و شاهدخت تهران گذراند. از همان ابتدا او شاگردی منظم و سخت کوش بود. در نوجوانی در آزمون اعزام به خارج از کشور شرکت کرد و بهعنوان تنها دختر پذیرفته شد، عازم سوئیس شد. این موفقیت نتیجه تلاش شخصی او و اعتماد خانوادهای بود که باور داشت دخترشان میتواند فراتر از محدودیتهای رایج پیش برود.
او با بورسیه راهی دانشگاه ژنو در سوئیس شد. ژنو در آن سالها مرکز پویایی نظریههای روانشناسی بود و پریرخ دقیقاً در نقطهای قرار گرفت که ژان پیاژه، استاد برجستهٔ روانشناسی تحول و شناخت، بهعنوان استاد راهنمای او هدایت پژوهشهایش را بر عهده گرفت؛ اتفاقی که نشان از توان علمی بینظیر او داشت. پیاژه حتی پیشنهاد رهبری مرکز شناختی نیویورک را به او داد، اما او با همان شور میهندوستی که در دل داشت، به ایران بازگشت.
پس از بازگشت به ایران یعنی در سال ۱۳۳۹، دادستان فعالیت دانشگاهی خود را آغاز کرد و بهتدریج به یکی از چهرههای مؤثر در شکلگیری روانشناسی نوین در ایران تبدیل شد. او در دانشگاههای تهران، شهید بهشتی و آزاد اسلامی تدریس کرد و به مرتبه استادی تمام رسید و در تربیت نسل جدید روانشناسان نقش مهمی داشت.
زمینههای اصلی فعالیت او شامل روانشناسی رشد، روانشناسی بالینی کودک، روانشناسی جنایی و ارزشیابی شخصیت بود. بسیاری از این حوزهها پیش از او بهصورت منسجم در نظام دانشگاهی ایران تدریس نمیشدند و تلاشهای او به گسترش آنها کمک کرد. سال ۱۳۸۱، زمانی که حضورش در دانشکده پررنگ بود و برنامههای آموزشیاش بخش مهمی از گروه روانشناسی را شکل میداد، تصمیمی ناگهانی مسیر کاری پریرخ دادستان را دچار وقفه کرد.
او که در آن زمان بهعنوان یکی از فعالترین استادان دانشگاه تهران شناخته میشد و بار تدریس بیش از ۱۷ واحد درسی را بر عهده داشت ولی بازنشسته شد، در واکنش به این تصمیم دادستان، از امضای حکم بازنشستگی خودداری کرد و گروهی از دانشجویان رشته روانشناسی نیز خواستار لغو این حکم شدند.
اما ثمره عمر علمی پریرخ دادستان شامل بیش از پانزده کتاب و دهها مقاله علمی است. کتابهایی مانند «روانشناسی مرضی تحولی» و «روانشناسی جنایی» سالهاست که بهعنوان منابع دانشگاهی استفاده میشوند و در آموزش دانشجویان رشته روانشناسی نقش مهمی دارند.
سرانجام پریرخ دادستان در ۲۲ آبان ۱۳۸۹، پس از سالها تلاش علمی و مبارزه با بیماری، بر اثر سرطان و در ۷۷ سالگی درگذشت. اما زندگی او با مرگش پایان نیافت؛ روایت مسیرش بعدها در قالب مستندی با عنوان «پرواز ژنو ـ تهران» جان تازهای گرفت؛ مستندی که نهتنها زندگی یک دانشمند، بلکه اراده، پشتکار و توان علمی زنانی را به تصویر میکشید که مرزهای علم را جابهجا کردهاند. داستان پریرخ دادستان یادآور این حقیقت است که وقتی خانوادهای حمایتگر باشد، آموزش در دسترس قرار گیرد و فرد به تواناییهای خود ایمان داشته باشد، چون یک مسیر شخصی میتواند به نقطه عطفی در تاریخ یک رشته علمی تبدیل شود.